Huilbui

dreigende wolken
vechten met land
en als ze winnen
storten ze zich uit
alsof ze huilen
om verloren water

gaan leeg weer verder
om zich te hervullen
met de dampen van
het natgeworden land
dat niet alle tranen
opgedronken heeft

 

‘t Wort nie wat

Ik zit met mijn vrouw en dochter op het vijfhoekige boombankje in het centrum van Nes. Op het pleintje met de aanpandige neringen van bakkerij De Jong en Hotel de Jong. Ik heb net bij de eerste drie King size roombroodjes gekocht die we ons goed laten smaken. We nemen de wolkbreuk van poedersuiker voor lief die zich over onze kleding en schoenen uitstort als teken van ongemak. De hand van De Jong is uitgeschoten of hij wil, de omvang van zijn klandizie kennende, voorkomen dat deze door hypo’s overmand zijn suikerklontjesvoorraad tot een beklagenswaardig minimum reduceren.

Net als wij onze mond wijd open en op korte afstand van de eveneens met overdaad aangebrachte room gepositioneerd hebben wordt we opgeschrikt door een drietal fiets-afstappende dames op leeftijd, die zich gedragen als brugpiepers uit vervlogen tijden. Alsof ze op mars geland zijn geven ze aan elkaar in staccato instructies over de wijze waarop en waar hun ongetwijfeld gehuurde tweewielers het beste gestald kunnen worden. Aan hun uiterlijk te zien schat ik dat het gezelschap uit één moeder en twee dochters bestaat. De vorige keer dat we hier zaten en eveneens een drietal dames ons het uitzicht belemmerde leek het omgekeerde het geval. Maar wellicht was het een tienermoeder die op stap was met haar dochters, waarvan één een nakomertje was.

Nadat zijn hun armen, benen en andere lichaamsdelen gestrekt hadden keken zij in het rond als zeeverkenners op een booreiland. Ze stonden de coronaregels overtredend in driehoeksopstelling dicht bij elkaar, ieder met uitzicht op een ander deel van het plein. De vrouw met de blauwe pantalon met plooi en een wit vest hengelde een bijpassend wit handtasje uit haar fietstas, waaruit ze vervolgens een mondkapje trok en deze met de witte kant naar buiten over haar gezicht trok. Als volleerde ordehandhavers stortten de andere twee zich op de, door mij tot moeder geconcludeerde, derde persoon om deze ondersteund met handgebaren te gebieden het mondkapje om te draaien. Haar restte niets anders dan te gehoorzamen, gezien de met tatoeages gedecoreerde bovenarmen van haar belagers, waarna het beugeltje haar welgevulde onderkin ondersteunde.

Nadat ze zich enkele malen om hun as gedraaid hadden begon ons op te vallen dat één van hen de ogen bij iedere ommedraai net iets langer op ons gericht hield dan je zou mogen verwachten op basis van hun rotatiesnelheid. Haar pupil draaide daarbij van de ene ooghoek naar de andere waardoor deze een nog net voldoende onbewogen beeld van ons gaf, op basis waarvan haar eigenaresse concludeerde, dat we de roombroodjes nog niet voor de helft verorberd hadden en dat dat ook nog wel even ging duren, waarna ze als een dorpsomroeper de pleingasten, die met toenemende verbazing het roterende drietal hadden gadegeslagen, daarvan op de hoogte stelde met de woorden:

“Kiek, doar zoaten wie veurig moal, moar ik zie ‘t al, ’t wort niet wat, loaten we mor aanderkaant goan plakken.

op weg naar Ameland

achter ons verlaten wal
voor ons slechts zee als
vlakke spiegel spiegelt zij
de wolken zodat ze paren
en met ons optrekken
zoekend naar de overkant

nu nog in mist gehuld
totdat de zon doorbreekt
en wegjaagt koude vlagen
warmend het losse land dat
zich voor ons openbaart
overkant van verlangen

de spiegel wordt doorsneden
twee witte strepen schuim
waaieren zich achter ons uit
raken de net droge zanden
wadlopers vliegen voorwaarts
tot de zee het wint van land

slingerend zoekt het schip
zijn weg over uitgediepte
paden tussen groen en rode
bakens laveert ze veilig
naar de overkant die wacht
land in zicht – Ameland

Die schrijft die blijft

Tussen de gitaren zit ik weer. Ik heb me een schrijfplekje toegeëigend in het midden van de winkel. Al eerder schreef ik hier een stukje en ook deze keer kan ik de aandrang niet onderdrukken.

Mijn zoon is aan het puzzelen, te weinig linkshandigen en de exemplaren die hij geprobeerd heeft lijken niet te bevallen. En hier zit ik dan, terwijl om mij heen de muziek opstijgt uit een keur van instrumenten.

Een jeugdig uitziende medewerker – die zich voorstelt als student letterkunde – heeft me een kopje koffie gebracht en een tafeltje bijgeplaatst om mijn geschrijf niet te bemorsen.

‘Aan het schrijven meneer ?‘

Wat zal ik antwoorden ?

Ik vertel van mijn vorige ervaringen in deze winkel en dat ik er eerder ook een stukje over schreef en dat ik dat samen met andere teksten tot een boekje gebundeld heb dat nu in de winkel ligt.

‘Bent u een schrijver meneer ?‘

Wat zal ik antwoorden ?

Dan vertel ik dat ik zaterdag het boekenbal bezocht, samen met mijn broer Johan die ondanks zijn hoge leeftijd nog als beste boekverkoper van Nederland te boek staat. Laatst was hij nog te gast bij Op-1 samen met Jean Cristophe Boele van Hensbroek, directeur van Lemniscaat, die beaamde dat Johan gewoon de beste is.

De mond van de student staat inmiddels wijdt open. ‘Dat is ook mijn droom meneer, dat boekenbal’, waarna hij met een diepe buiging achterwaarts treedt al steun zoekend bij collega’s die hem troostend opvangen.

Fluisterend en mij niet uit het oog verliezend vormen ze een kring en lijkt ongeloof zich van hen meester te maken; als regendansers in de Sahara heffen zij, onder het slaken van ritmisch uitgestoten ‘oh’s en ah’s’, hun handen omhoog, om er vervolgens hun ogen mee te bedekken. Na twee minuten zwijgen ze, waarna zich voor mij gestrekt ter aarde te laten vallen en mij met wijde ogen aan staren.

Het tafeleer blijft niet onopgemerkt in druk bezochte winkel, andere gasten willen er het hunne van weten. Uit alle hoeken snellen ze toe en staren mij inmiddels ook aan met opengesperde ogen. Ik geniet ervan, van mij mag het best nog even duren.

Tegen sluitingstijd komt er pas verandering in het tafereel. De meesten zijn bijgekomen van de schrik en durven eerst nu mij om een handtekening te vragen, Met verve krabbel ik mijn naam op borsten en billen en als alle klanten vertrokken zijn wil ook het personeel een blijvende herinnering.

Als laatste komt de student langs. Zijn adoratie lijkt inmiddels verdwenen. Bijgekomen van de emoties heeft hij het schouwspel van een afstand gevolgd en heeft zich daarbij suf gepeinsd wat er achter mijn brede glimlach kon zitten.

‘Mag ik weten hoe u heet meneer ?’

Wat zal ik antwoorden ?

Als ik mijn naam zeg kleurt zijn gezicht als de ondergaande zon.

Bent u wel echt schrijver meneer en spreekt u wel de waarheid meneer ?’

Wat zal ik antwoorden ?

‘Niets dan de waarheid jongeman, wat heb ik anders het afgelopen uur gedaan ?’.

De vrije uitloop

Wat vormt mijn woorden tot gedicht
maakt van mijn beelden een verhaal
ik zoek niet slechts, ik loop, ik vind.

Zoals een merel op omwoelde aarde
gedachtenloos een graantje pikt
van wat voorhanden is en ligt.

Schatten van woord en beeld
die ik slechts rapen moet
om wel doorvoed te worden.

Om in mijn pakhuis van gedachten
te bewaren totdat het vinden
over is en ik verzadigd ben.

Voldaan kan ik dan slapen gaan
om na een nacht van zinnen breien
te ontwaken met verhalen.

Die hertalen wat ik vond,
toen ik de aarde afzocht,
als vrije-uitloop-vogel.

Schatten van woord en beeld
gevonden zonder bij stil te staan
omdat ik loop, weet ik: ik vind.

de Haagse school

het plein van toen ligt er verlaten bij
de deuren en de ramen dichtgetimmerd
daar stonden wij als kind’ren in de rij
de meesters voor wie het zich herinnert

als wachters bij de ingang uit een kluit
de kind’ren links of rechts te sturen
en af en toe kneep een ertussenuit
om even onder juffrouws rok te gluren

de les van toen is nu nog actueel
mijdt de politicus die met zijn stem
u met een kluit het dichte bos in leidt

hij wil dat u nog danst in zijn gareel
maar kies eens iemand anders, niet een hem
geen saaie man, kies eens een mooie meid

naar aanleiding van het liedje van Sophie Straat ‘Tweede Kamer’.

Windvast

snelle wolken bevolken
de lucht boven de jonge dag
wit tegen ochtendrood
bloot is ze nog

de stad ontwaakt
de lichten doven
geluid, beweeglijkheid
bekleden haar

dan komt de wind
en blaast zich op
tot volle sterkte
neemt wat ze vind

mee op haar pad
links houten huis
rechts partytent
houdt moed jij

sterke vent
die houd de wacht
een kind nog jong
een jaar of acht

hou vast de dag
hij is van jou
en laat niet los
totdat de avond valt

nu de wolken vertrokken zijn
en de wind is uitgeblazen
is je wacht ten einde
welterusten windvast kind

Pasen 2021

onbegrepen tegengeluid
verraden, gevangen
opgesloten, geïsoleerd
dwaze veroordeling
lijdensweg, martelgang
gekruisigd, verlaten
hellediepte, overwinning
opgestaan, ik ben het
wees vrij in mij

Het modellenbureau

Coronatijd is geen tijd, het is stilstand. De wereld zit op slot en ikzelf ook. Er komt nauwelijks nog wat in, laat staan iets uit. Ik ben op zoek naar the key of my mind, de sleutel om buiten binnen en binnen buiten te laten, het liefst op het ritme van een gezond middenrif.

Gelukkig worstel ik me eens per twee weken met een loper naar buiten als een vlinderprematuur die zijn cocon ontvlucht in de hoop zijn metamorfose nog voor de late najaarszon af te ronden. Met een zevental medestudenten van de Schrijversvakschool word ik dan geacht een klein wonder van taal te produceren, hetgeen ons iedere keer wonderwel lukt, zodat ons geluksgevoel inmiddels tot ongekende hoogten is gestegen.

Zulke lessen zijn the key of my mind, omdat er daarna bij mij van alles naar binnen en buiten gaat. Het is ook een katalysator voor mijn eigen bevrijdingspogingen uit de cocon. En als ik buiten ben ga ik op voedseltocht en wangprop als een eekhoorn mijn vondsten om ze thuis, in mijn denkholletje, tot de laatste gedachtenvitamine te herkauwen.

De eerste die zich aandiende was het Model. Ik luisterde naar een verhaal van Pieter Omtzigt over hoe het er in den Haag aan toegaat. Aantrekkelijke modellen zijn daar aan de macht en leiden een onaantastbaar leven. Hun gepresenteerde eenvoud is de façade waarachter hun priesters en paladijnen zich verschuilen om ongezien aan de touwtjes te trekken, waarvan wij ons aan het andere einde bevinden. Koopkrachtmodellen zijn de mooiste, zij produceren, door aan de juiste knoppen te draaien, eenvoudig de gewenste uitkomsten. Ondanks de jaarlijks voorspelde koopkrachtverbeteringen voor vrijwel alle doelgroepen, is onze koopkracht de afgelopen decennia niet toegenomen. ‘Vrijwel’ is de ongelezen voetnoot.

Mijn tweede vondst die het tot mijn holletje haalde was de Leugen. Ze zag het licht na een reportage van een Amerika correspondent, die me raakte. Een zwarte dominee vertelde dat stemmen op zondag niet langer mogelijk is, vanwege door Republikeinen ingevoerde wetten. So what denk je dan, totdat hij vertelde dat het usual is dat de hele gemeente na de kerkdienst in kolonne afreist naar het stemlokaal. Even genoot ik van het denkbeeldige uitzicht op the Gospeltrain met de nog in de Heer zijnde passagiers. Het was snel over, verontwaardiging en ergernis streden om mijn aandacht. Ik vroeg me af waarom mensen altijd indirecte maatregelen nemen voor het bereiken van een direct doel. Waarom in dit geval een leugenstreek en niet gewoon een uitgesproken eigen waarheid dat anderen Fremdkörper zijn en het land uit moeten?

Zo lieten Model en Leugen elkaar en mij de afgelopen weken niet meer los als was het een Siamese tweeling, onafscheidelijk, de één niet levensvatbaar zonder de ander omdat ze samen hetzelfde hart delen.

Modellen zijn er in vele soorten en maten, ik lust er pap van. In het verleden heb ik overwogen een modellenbureau te beginnen, totdat ik me na enige tijd besefte dat ik als consultant zelf bij zo’n bureau werkte. Modellen om de bedrijfsgezondheid vast te stellen, om medewerkers in competente werknemers te veranderen en vooral veel modellen als Keynotes voor seminars, bedoeld om managers te transformeren in onzekere tieners, liefst zwanger, zodat ze in de handen van de als vroedvrouw of abortusarts verklede consultants gedreven zouden worden. Een beter businessmodel dan zo’n modellenbureau is nauwelijks denkbaar. Het zijn hype-creërende bureaus die modellen baren met een beperkte levensverwachting voor een kort-cyclische turnaround. Het zijn de copy-cats van de mode-industrie; over modellen gesproken.

Joris van vijf kan het beste liegen van mijn twee kleinkinderen. In voorkomende gevallen kan de Leugen eenvoudigweg zijn masker niet vervormen. Alleen zijn moeder beheerst de kunst der ontmaskering. Leugens zijn er overigens in soorten en maten. Fabriceren, iets zeggen dat gewoon niet gebeurd is. Bedekken, iets bewust verzwijgen en Overdrijven, de context beïnvloeden. Het is verkiezingstijd geweest en het heeft me weinig moeite gekost van iedere leugenvorm treffende voorbeelden te vinden. Van links tot rechts.

Modellen zijn een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid. Het eenvoudigste is het zwart-wit model, een dialectisch model. Lekker overzichtelijk en eenvoudig in het gebruik. Mijn buurman zegt: ‘er zijn maar twee soorten mensen, goede en slechte’. Klinkt logisch, maar wat logisch is is vaak niet waar. Logica wordt te vaak gebruikt ter maskering van een leugenachtig verhaal, een glimmende schil om een rotte appel.

Een van de mooiste modellen vind ik het lichaamsmodel dat gebruikt wordt door ons zesde zintuig dat Proprioceptie genoemd wordt. Ik hoorde ervan toen we met een van onze kinderen bij de neuroloog zaten met de vraag waarom haar lichaam niet doet wat ze graag wil. Als spinoff van dat bezoek las ik veel boeken van de bekende neuroloog Oliver Sacks. Als je daar een paar van gelezen hebt bewonder je het modelontwerp van de menselijke soort en verwonder je je dat er nog zoveel goed gelukte exemplaren van rond lopen. Proprioceptie betekent letterlijk ‘eigen-waarneming’. Zo weten de hersenen waar de verschillende lichaamsdelen zich in de ruimte bevinden. Sacks beschreef een geval van een patiënt die vond dat zijn been een Fremdkörper was, daarom kwijt wilde en het dus steeds uit zijn bed gooide om vervolgens met verbazing te constateren dat (de rest van) zijn lichaam ook op de grond belandde. Blijkbaar ontbrak het been in zijn lichaamsmodel. Het omgekeerde kan ook het geval zijn na een amputatie en veroorzaakt fantoompijn. Het lichaamsmodel kent een geestelijke tegenhanger die we gedurende ons leven met vallen en opstaan zelf ontwikkelen: ons zelfbeeld; dat wat we denken te zijn.

De Leugen blijft mij boeien. Liegen is geen doel op zich maar een instrument dat ingezet wordt voor het bereiken van een doel, jouw doel. Soms om jezelf in een beter daglicht te stellen ten koste van anderen, maar nog vaker om je sociale relaties te redden; we zijn toch altijd blij met wat er onder de kerstboom ligt? Het schijnt zo te zijn dat je meer liegt naarmate je ouder wordt. En dat slimme mensen beter kunnen liegen, omdat je goed onthouden moet wat je inmiddels allemaal bij elkaar gelogen hebt. Het is dus oppassen geblazen met oude slimmeriken!

De Leugen bestaat bij de gratie van de waarheid. Zolang de waarheid bestaat zal er gelogen worden zegt men.

Kan een model zelf liegen, of is het zijn schepper die het gevormd heeft vanuit een eigen onzichtbaar stelsel van doelen en gevoelens en als een profeet zijn beeldmodel hoopt te slijten aan iedereen die zich herkent in dezelfde onzichtbaarheid en met dezelfde doelen? Is er sprake van liegen of van misbruik? Ik droom ervan dat alle modellen zichzelf zouden kunnen uiten en zonder masker zouden kunnen zijn zoals ze zelf willen zijn en als dat niet zo is tijdig een MeTo’je produceren.

(essay-oefening / Schrijversvakschool 2021)

Surplace

ankervast op hoge zee
tuimelaar tussen de golven
lang op dezelfde plek
weinig vooruitgang

iemand aan boord ?
om zee te tegenspreken
zodat ze rustig wordt
en ik mijn anker kan lichten
om verder te gaan

naar verre oorden
en mijn gedachten
op een nieuw land
de vrije loop kan geven