Wat een bijzonder festival! – zo begon ik mijn verslag van het vorige festival in 2024, zou het dit keer anders zijn? Na een hink-stap-hik in de communicatie met Herman van content en communicatie – whats in a name – had ik vorig jaar overgeslagen, maar zag het er nu veelbelovend uit. Alles goed geregeld, we zouden met de caravan op een naburige camping staan om het festival meerdere dagen te kunnen bezoeken en naar hartenlust foto’s te maken.

Maar het liep anders …..

Eerst nog op vakantie naar de Elzas – een tip van mijn schoonzus die het quilten niet kan laten en daar ergens in een verlaten mijnstad het jaarlijkse quilt festival bezoekt. We wandelden langs ’s Heeren wegen, bezochten talloze dorpjes die als pareltjes tussen de bergen uitgestrooid lagen en het topmuseum Unterlinden in Colmar. Wat wil een mens nog meer, sterker nog, we stopten het plan om de caravan te verkopen in de ijskast en in gedachten maakten we al weer een volgende trip naar een soortgelijke streek.

Enfin, na zo’n twee weken begint het toch te kriebelen. ‘Thuis roept’ en met name zij die er opgroeiden, nu elders verblijven en om veelal praktische redenen onze aanwezigheid in Meppel en omstreken op prijs stellen. Eerlijk gezegd kunnen we allemaal gewoon niet zonder elkaar en draaien we in ons humanitaire zonnestelsel rondjes om elkaar heen, ieder op zijn eigen wijze en tempo. Dus reden we zonder overnachting in Pruusenland in één ruk huiswaarts. Alleen stoppen om te tanken, zelf even bijtanken was er niet bij vanwege de volle parkeerplaatsen. In Duitsland is sinds mijn geboorte de zondag-truckers-rustdag van kracht – ze dachten die moet de weg niet op mit der Kinderwagen. De rekening kregen we bij het uitstappen gepresenteerd, het eens zo soepele lijf van mijn reisgenote had een ongewenste vorm aangenomen. De mantelzorger in mij ontwaakte uit zijn tijdelijke slaap.

Graceland stond op de tocht, maar wellicht was er nog een aangename passaatwind op komst die het vrouwenlichaam kon beroeren en haar weer kon oprichten, het bleef uit. Ze moest het doen met de fysio die haar een paar keer per week opbeurde met de woorden dat pijn de bakermat van het herstel is.

En zo toog ik alleen richting Arnhem. Mijn rolstoeldochter had met een groep mede-rollers een weekje Wales aangedaan en moest weer naar haar stekkie in Kampen gebracht worden met als tussenstop een weekje uitrusten in Meppel, voor haar dan. ‘Er brand wel een lampje in de auto, een gele met een motorsymbool, maar die gaat af en toe ook weer uit’, gaf mijn vrouw nog mee. Een motormanagementhapering heet dat, maar zolang de lampjes niet rood worden is het gewoon doorrijden toch? Nou dat werden ze wel toen ik de auto startte voor de terugreis. Een fel knipperend rood oliekannetje schreeuwde om aandacht. Gelukkig had ik nog een litertje onaangeroerd liggen in de auto en als de dorst gelest zou zijn snel weer huiswaarts. Na 100 meter voegde zich de tekst ‘oliedrukprobleem’ bij het oliekannetje, waarna ik stuiterend over een fietspad een veile parkeerhaven vond.

‘Hoe lang het duurt kan ik u niet zeggen, het is druk vanavond, maar u hoort het zo snel mogelijk’. Als pech je vak is heb je geleerd vriendelijk te blijven en daarom bleef ik het ook maar. Aan schreeuwen heb je niets, de auto luistert toch niet. En zo belde ik mijn jongste schoonzoon die zijn net geopende biertje aan zich voorbij zag gaan. De inmiddels gearriveerde wegenwachter was duidelijk, op een A4-tje schreef hij in kapitalen ‘niet starten’. Na enen waren we thuis. De auto bleef achter in afwachting van de sleepdienst en ging een voor hem en ons ongewisse toekomst tegemoet.

Weg auto, weg trekhaak, weg caravan, weg kampeerweekend. En weg Graceland? Ik meldde aan Herman dat het allemaal niet door zou gaan. ‘We hebben je nodig’. Zo’n armbandje heb ik al dacht ik. Of het mijn eergevoel, trots, het niet willen opgeven of het zelf toch ook nodig hebben was weet ik niet, maar ik besloot toch nog een dag te komen. Zaterdag werd het, en wat voor één!

Met een met fotospullen volgepakte leenauto arriveerde ik na ruim twee uur rijden op landgoed Velder bij Liempde. Ik had er wakker van gelegen, wat zou ik aantreffen en hoe zou het zijn als vrije vogel te werken in een mediateam op het ritme van een strak rooster?

Ik kwam in een warm bad terecht. Herman keek me diep in de ogen en roerde mijn binnenste met zijn vragen of en hoe het ging. ‘Als modderkruiper had ik de afgelopen weken door de ruim aanwezige shit bewogen op zoek naar vaste droge grond – nou even wat minder dus Herman, maar als ik hier ben voel ik me vrij’. Eigenlijk heb ik het gewoon nodig, even ronddolen op een land van genade, even vrij zijn, je vrij voelen, mijn naakte zelf voelen, ontdaan van de zorgjas die zo af en toe te strak zit, maar me te dierbaar is om uit te trekken. Diep ademhalen en de Geest opsnuiven gedragen door dwalende voeten, die moe zijn van het lopen door omwoelde modder-aarde en zoek naar vaste- ‘Grond onder je voeten’.

Het is weer even op gang komen als je laatste concert al weer even geleden is. Als de routine ontbreekt grijpt de onzekerheid zijn kans, een goede voorbereiding ten spijt. Na twee podia keert de rust weer en ontwaakt de creativiteit leunend op de auto-pilot. Andere shots, andere invalshoeken, minder alleen fotograaf, meer ook festivalganger, van ik naar wij, naar samen gedragen worden door onzichtbare handen, beloftevolk op genade grond en ik mag daarbij horen.

En zo doolde ik over een stervormig stelsel van paden steeds op zoek naar het volgende podium. En af en toe stond ik onderweg even stil en werd de straatfotograaf in me wakker om een niet-doorsnee mens of tafereel te ‘vangen’, best vaak voor een doorsnee Drentse GKN-er, al beschouw ik mezelf in toenemende mate juist niet als zodanig – een feest van herkenning dus. In een portacabin met airco kon ik dan telkens tussentijds even bijkomen en onder het genot van veel snoep mijn vangsten droppen. Vlugge vingers slingerden ze daarna de cloud in.

Op de terugweg naar huis dwaalde ik als beschouwer in gedachten verder. Wat heb ik eigenlijk gezien, wat sprak me toch zoveel aan van wat ik zag? Onder de ‘modder’ vertrok ik die ochtend op weg naar iets waarna ik bleek te verlangen, ondanks alle tegenwind. Ik had me vrij gevoeld en gaandeweg voelde ik dat ik gewassen werd – onderdompeling, besprenkeling, regenbui – whats in a name, als je maar glanzend tevoorschijn komt toch? En dat kwam ik.

Toen ik afscheid nam kreeg ik van Herman naast lieve en mooie woorden ook iets tastbaars mee. Toen ik het thuis uitpakte werd ook mijn vrouw erdoor geraakt en dwaalden we die avond nog een tijdlang rond in de wereld van de levenslessenvanmuisenbeer. Zij was het die doorzag wat me die dag dreef en waar ik zo naar verlangd had…..

Kijk voor mijn foto-samenvatting op: www.defotosjaak.nl
Voor de aftermovie van het Graceland Festival:YouTube
en voor de wereld-van-muis-en-beer:Instagram

Een aantal jaren geleden kreeg ik naar aanleiding van een workshop op mijn werk een boekje met de titel “context is alles”. De achterliggende gedachte is dat een product zijn toegevoegde waarde voornamelijk ontleent aan de context waarbinnen het gepresenteerd wordt, zoals een flesje bronwater in een woestijnlandschap. Creëer dus de juiste context en zie daar, het product verkoopt zichzelf.

Hieraan moest ik denken toen ik afgelopen zaterdag een Masterclass met de titel “How to Create a Masterpiece” volgde bij Ruben Timman. Hij is de oprichter van het Museum of Humanity, een gepassioneerd man met een opdracht, zoals hij vertelde, ontvangen in een droom. Als fotograaf reisde hij de wereld rond en werd getroffen door het menselijk leed in een vluchtelingenkamp dat hij bezocht. Hij voelde daarbij het appel van, wat de joods-franse filosoof Levinas ‘de vreemde Ander’ noemt. Een appel aan zijn persoonlijke verantwoordelijkheid om de Ander met zorg en respect, dus waardig, te behandelen. Een appel dat in iedere ontmoeting nodig blijft omdat de ander maar al vaak tot object gereduceerd wordt en dus van zijn waardigheid beroofd wordt.

Tijdens Rubens verhaal bloemkoolden mijn gedachten totdat ze stilgezet werden bij de Bijbelse woorden ‘de ander liefhebben als jezelf’. Door ‘de ander’ te lezen als ‘de Ander’ besefte ik plots de diepgang en actualiteit van deze Bijbelse opdracht. Maar het bleek slechts de helft van het verhaal dat me wel vaker bezig houdt.

Eenmaal thuis werd ik geconfronteerd met een column die ik opgeprikt heb in mijn werkkamer. Hij draagt de titel ‘Ellende Verlossing Dankbaarheid Repeat’ en bevat het volgende citaat van de Deense filosoof Søren Kierkegaard: ‘Als ik iemand tegenkom die lijdt, beschouw ik het als mijn plicht om te zeggen: zorg ervoor dat je van jezelf houdt. Als je lijdt val je namelijk al snel ten prooi aan de zwaarmoedige gedachte dat je teveel bent in deze wereld.’ Kierkegaards boodschap is dat je meer bent dan je lijden, meer dan pijn, meer dan je falen. Een boodschap, ook Rubens boodschap, die ik graag doorgeef aan studenten die ik coach, maar ook mezelf voorhoudt.

Zowel Levinas, de Bijbel als Kierkegaard hebben het over de bijzondere, bijna mystieke, relatie tussen de ‘jezelf’ en ‘de ander’. Door hun onderlinge uitwisselbaarheid gaan ze samen op in het Ubuntu, het ‘ik ben omdat wij zijn’. Vaak is er nog een hele weg te gaan om bij dat ‘wij’ uit te komen. Is de impliciete boodschap achter de Bijbelse opdracht niet dat je eerst ‘de vreemde Ander’ in jezelf moet herkennen om überhaupt aan de rest van de opdracht toe te komen? Jezelf respectvol en waardig behandelen als voorwaarde in de omgang met de ander? Het is de onbesproken les die Ruben ons meegaf door zijn eigen levensverhaal met ons te delen.

Nu terug naar waar de Materclass wel voor bedoeld was. Hoe portretteer je iemand als je wilt laten zien wie hij is als uniek mens en dus niet als figurant in een groter verhaal? Rubens oplossing voor een a-contextuele benadering is even eenvoudig als doeltreffend. Om de bedoelde-mens zelf te kunnen vastleggen fotografeert hij deze tegen een zwarte achtergrond, een ‘afwezige’ achtergrond. Maar voor portretfoto’s blijkt het niet voldoende. Er zijn nog meer factoren de geëlimineerd moeten worden omdat ze te sturend kunnen zijn. Een licht achterover gebogen hoofd kan duiden op arrogantie, een scheef hoofd op verlegenheid. Ruben heeft deze en andere elementen nauwkeurig beschreven in het boekwerk dat we mee naar huis kregen. Ik heb er in de Masterclass allemaal mee kunnen worstelen. En dat is dan alleen maar de techniek, de ‘buitenkant’. Er is ook nog wat hij noemt de ‘binnenkant’, het subtiele samenspel tussen fotograaf en geportretteerde waarvan de regels als een protocol door Ruben beschreven zijn. In die ontmoeting spelen elementen als menselijk contact, veiligheid, gelijkwaardigheid en respect een cruciale rol. Om het eigene van de persoon vast te kunnen leggen wordt gebruik gemaakt van de kracht van de verbeelding. “Sluit 1 minuut je ogen, ga in gedachten terug naar toen je zes was, wat was je droom? Doe dan je ogen weer open, kijk recht in de lens, dan zal ik jou en je droom met een ‘klik’ als Meesterwerk proberen vast te leggen.

De mens als meesterwerk, kroon op de Schepping. Het is de hoeksteen waarop het Museum of Humanity rust. De thuisbasis in Zaandam hangt inmiddels vol met waardig in beeld gebrachte mensen en het is daarom op zoek naar filialen en filiaalhouders. Ruben is een man met dromen – het is mooi en mijn hoop deze met hem en een groeiend aantal Creators of Masterpieces te mogen realiseren.

Zaandam, 16 maart 2024
Sjaak Leene

De stilte smoort mijn ongeloof, gedempt licht verdringt mijn verdriet. Zoekende woorden vinden geen rust. Daar, onder het rode kleed ligt zij die haar korte-leven-lang verlangde naar het leven, maar het niet kon vastpakken. Rondom de kist gestoken bloemen markeren de grens tussen leven en dood, ons leven, haar dood.

Ik ben op zoek naar zin en betekenis, zij was immers een van ons. In de klas zochten we samen naar woorden, vormden zinnen tot beeldrijke verhalen; ziele-spiegels voor onszelf en de ander. Haar spiegel was nooit vlak, haar beeld altijd onrustig. Vaak wilde ik haar ogen even lenen om te zien wat zij zag. De dunne zilverfilm markeerde de broze grens tussen haar zijn en willen-zijn. Hij bleek niet bestand tegen de zurige tijd die hem langzaam wegvrat totdat haar zijn een niet-zijn werd.

Was het meant-to be, het niet kunnen vastpakken wat Nienke zocht. Was zij als de Atlasvlinder zonder mond die al na 10 dagen sterft omdat ze niet kan eten, of ontbreekt de mond omdat ze toch maar kort zal leven?

Het doek lijkt gevallen voor haar die eindelijk rust gevonden heeft. Maar even gaat het weer open zodat mooie, liefdevolle woorden hun weg kunnen vinden in het theater van het leven, haar leven. Woorden die verhalen hoe ze gaandeweg de bühne verruilde voor de schaduw van coulissen en regietafels. Haar professie was haar leven, dé bühne bleek ook de bühne-van-haar-leven, het scenario voor dit afscheid is door haar zelf geschreven. Het is intens mooi te horen en te zien dat ze de regie uit (haar) handen, in goede handen heeft durven en kunnen geven.

Op de eerste rij stond ze en even waren we samen publiek. Te kort was haar leven. Als het laatste woord gesproken is verlaat ze de zaal, die ook even tempel was en zich nu adembenemend vult met Blackbird van Alter Bridge. Een indringende vertolking van wat we elkaar bij leven nog hadden willen zeggen.

Zutphen, 9 december 2023
Sjaak Leene